Psychologiczne znaczenie pieniędzy / Agata Gąsiorowska

Pieniądze są dla nas czymś o wiele więcej niż tylko środkiem wymiany. Ich psychologiczne znaczenie bywa czasem ważniejsze od siły nabywczej. Budzą silne emocje. Przypisujemy im możliwość zapewnienia sobie poczucia bezpieczeństwa, statusu społecznego, czasem władzy. Kompensują kompleksy, wpływają na nasze relacje z ludźmi, dają szanse na życie zgodne z zamierzeniami i planami. I choć niechętnie to przyznajemy, pieniądze wpływają na nas i nasze życie.

Autorka zgłębiła właśnie to pozaekonomiczne znaczenie, jakie mają dla nas pieniądze. W serii pomysłowych eksperymentów zbadała zależność między symbolicznym znaczeniem pieniędzy, a koncentracją na sobie, samooceną i lękiem przed śmiercią. Wykazała, że już sama aktywacja idei pieniędzy i przekonanie o tym, że mają one symboliczne znaczenie, zmienia zachowanie człowieka /z opisu Wydawcy/.

KUPISZ TUTAJ

 

INFORMACJE

Wydawca: Wydawnictwo Naukowe PWN

ISBN: 978-83-01-17811-6

Rok wydania: 2014

Oprawa: miękka

Format: 16,5 x 24 cm

Liczba stron: 215

AUTORKA

Agata Gąsiorowska – doktor psychologii i zarządzania. Pracuje jako adiunkt w Katedrze Psychologii Ekonomicznej wrocławskiego Wydziału Szkoły Wyższej Psychologii Społecznej.

Reprezentant Polski w zarządzie The International Association for Research in Economic Psychology i edytor newslettera tegoż stowarzyszenia, a także członek Akademickiego Stowarzyszenia Psychologii Ekonomicznej, International Association of Applied Psychology i Society for Personality and Social Psychology.

Jej podstawowe zainteresowania naukowe obejmują pogranicze psychologii ekonomicznej i społecznej, a szczególnie psychologię pieniędzy i nierefleksyjne zachowania konsumenckie, oraz metodologię badań społecznych.

SPIS TREŚCI

Wprowadzenie  | 9

1. Pieniądze i ich psychologiczne znaczenie  |  15
  1.1. Czym są pieniądze i skąd się wzięły  |  15
  1.2. Dualna natura pieniędzy   |  18
  1.3.  Jak eksperymentalnie badać psychologiczna naturę pieniędzy?  |  26
    1.3.1. Wzbudzanie myśli o pieniądzach  |  28
    1.3.2. Pożądanie pieniędzy  |  30
  1.4. Dotychczasowe teorie dotyczące psychologicznego znaczenia pieniędzy  |  32
    1.4.1. Koncepcja orientacji samowystarczalnej i wyceny rynkowej  |  33
    1.4.2. Model motywacyjnych konsekwencji aktywizacji umysłowych reprezentacji pieniędzy   |  37
  1.5. Koncentracja na sobie jako podstawa psychologicznego znaczenia pieniędzy   |  41

2. Symboliczne i instrumentalne postawy wobec pieniędzy   |  53
  2.1. Pomiar postaw wobec pieniędzy   |  54
  2.2. Skala Postaw Wobec Pieniędzy SPP  |  59
  2.3. Typy postaw wobec pieniędzy  |  62
  2.4. Dwuwymiarowy model postaw wobec pieniędzy  | 70
    2.4.1. Analiza konfirmacyjna dwuwymiarowego modelu postaw wobec pieniędzy  |  71
    2.4.2. Analiza rzetelności dwuwymiarowego modelu postaw wobec pieniędzy  |  72
    2.4.3. Analiza trafności dwuwymiarowego modelu postaw wobec pieniędzy  |  73
  2.5. Podsumowanie  |  85

3. Psychologiczne znaczenie pieniędzy a koncentracja na sobie  |  87
  3.1. Dostępność konstruktów Ja a pożądanie pieniędzy (badanie 1)  |  91
    3.1.1. Osoby badane i procedura  |  92
    3.1.2. Wyniki  |  93
  3.2. Dostępność Ja niezależnego i postawy wobec pieniędzy a ich pożądanie (badanie 2)  |  94
    3.2.1. Osoby badane i procedura  |  96
    3.2.2. Wyniki  |  97
  3.3. Wzbudzenie myśli o pieniądzach a dostepność Ja niezależnego i współzależnego (badanie 3)  |  102
    3.3.1. Osoby badane i procedura  |  103
    3.3.2. Wyniki  |  105
  3.4. Wzbudzenie myśli o pieniądzach a skuteczność komunikatu perswazyjnego odwołującego się do Ja (badanie 4)  |  106
    3.4.1. Osoby badane i procedura  |  107
    3.4.2. Wyniki  |  109
  3.5. Wzbudzenie myśli o pieniądzach i postawy wobec nich a orientacja sprawcza i poczucie własnej wartości (badanie 5)  |  112
    3.5.1. Osoby badane i procedura  |  114
    3.5.2. Wyniki  |  115
  3.6. Podsumowanie  |  124

4. Psychologiczne znaczenie pieniędzy a samoocena  |  130
  4.1. Czy myślenie o pieniądzach wzmacnia samoocenę? (badanie 6)  |  134
    4.1.1. Osoby badane i procedura  |  135
    4.1.2. Wyniki  |  135
  4.2. narcyzm jako skutek myślenia o pieniądzach (badanie 7)  |  138
    4.2.1. Osoby badane i procedura  |  140
    4.2.2. Wyniki  |  141
  4.3. Myślenie o pieniądzach i postawy wobec nich a samoocena utajona (badanie 8)  |  156
    4.3.1. Osoby badane i procedura  |  157
    4.3.2. Wyniki  | 159
  4.4. Czy porażka wzmaga pragnienie pieniędzy? (badanie 9)  |  162
    4.4.1. Osoby badane i procedura  |  163
    4.4.2. Wyniki  |  165
  4.5. Porażka, postawy wobec pieniędzy i ich pożądanie (badanie 10)  |  169
    4.5.1. Osoby badane i procedura  |  169
    4.5.2. Wyniki  |  170
  4.6.Porażka i samoocena a pragnienie pieniędzy u osób o różnych postawach wobec pieniędzy (badanie 11)  |  173
    4.6.1. Osoby badane i procedura  |  174
    4.6.2. Wyniki  |  175
  4.7. Sukces, porażka, pieniądze i egotyzm atrybucyjny (badanie 12)  |  180
    4.7.1. Osoby badane i procedura  |  182
    4.7.2. Wyniki  |  183
  4.8. Pieniądze jako bufor chroniący przed utratą poczucia własnej wartości (badanie 13)  |  188
    4.8.1.  Osoby badane i procedura  |  189
    4.8.2. Wyniki  |  191
  4.9. Podsumowanie  |  197

5. Psychologiczne znaczenie pieniędzy jako bufor chroniący przed trwogą egzystencjalną  |  202
  5.1. Lęk przed śmiercią a kryteria bycia bogatym (badanie 14)  |  204
    5.1.1. Osoby badane i procedura  |  205
    5.1.2. Wyniki  |  206
  5.2. Lęk przed śmiercią a percepcja pieniędzy (badanie 15)  |  206
    5.2.1. Osoby badane i procedura  |  205
    5.2.2. Wyniki  |  209
  5.3. Lęk przed śmiercią i postawy wobec pieniędzy a zapłata za przysługę (badanie 16)  |  210
    5.3.1. Osoby badane i procedura  |  211
    5.3.2. Wyniki  |  211
  5.4. Lęk przed śmiercią i postawy wobec pieniędzy a rekompensata za odroczenie nagrody (badanie 17)  |  214
    5.4.1. Osoby badane i procedura  |  215
    5.4.2. Wyniki  |  215
  5.5. Czy myślenie o wydawaniu i oszczędzaniu redukuje lek przed śmiercią? (badanie 18)  |  218
    5.5.1. Osoby badane i procedura  |  219
    5.5.2. Wyniki  |  220
  5.6. Myślenie o pieniądzach a lęk przed śmiercią u osób o różnych postawach wobec pieniędzy (badanie 19)  |  222
    5.6.1. Osoby badane i procedura  |  223
    5.6.2. Wyniki  |  223
  5.7 Podsumowanie  |  226

Słowo na zakończenie. Z laboratorium psychologicznego do realnego świata  |  231

Bibliografia  |  234

Spis rysunków  |  234

Spis tabel  |  258

Indeks nazwisk  |  260

Indeks rzeczowy  |  268

FRAGMENT

Współczesny pieniądz stanowi istotną cechę wielu gospodarek rynkowych, jest uznawany za istotny motywator nie tylko przez ekonomistów, lecz także przedstawicieli nauk behawioralnych: antropologów, psychologów i socjologów. Jakkolwiek podejścia te są odmienne, łączy je jedno – przekonanie o tym, że większość naszych zachowań odnośnie do pieniędzy jest w niewielkim stopniu racjonalna, raczej rządzą nim silne, często nieuświadomione emocje, biorące swoje źródło głęboko w naszej psychice (Medina, Saegert, Gresham, 1996). Realne zachowania ludzi pokazują bowiem, że pieniądze to nie tylko neutralna, instrumentalna siła rynkowa, którą można sprowadzić do spełniania przezeń funkcji środka wymiany, środka przechowywania wartości i jednostki obrachunkowej (Begg i in., 2004). Z psychologicznego punktu widzenia pieniądze nie są uniwersalne, gdyż pewne ich formy są zarezerwowane do użytku tylko w ograniczonej klasie sytuacji, i nie mogą być transferowane do innych, a w niektórych sytuacjach wymiany  stosowanie pieniędzy jest w ogóle niepożądane. Na przykład oferowanie pieniędzy w zamian za seks w relacjach romantycznych czy płacenie za dzieci do adopcji lub za narządy do przeszczepów jest postrzegane jako wysoko niewłaściwe i niemoralne (Fiske, Tetlock, 1997; Sandel, 2012). W wielu sytuacjach ludzie nie kierują się zasadą maksymalizacji użyteczności (Zaleśkiewicz, 2011) czy też instrumentalna wartością lub korzyściami płynącymi z posługiwania się pieniędzmi, ale ujawniają silne odstępstwa od racjonalności, których w żaden sposób nie tłumaczą teorie ekonomiczne. Jednym z przykładów takiego odstępstwa od racjonalności może być np. zaledwie słaby związek miedzy wysokością własnego dochodu a zadowoleniem z tego dochodu (Gąsiorowska, w recenzji; Maison, 2013). Okazuje się na przykład, że zadowolenie z własnego dochodu może być tym większe, im mniej średnio zarabiają koledzy czy sąsiedzi (Clark, Oswald, 1996). Co więcej, zadowolenie z dochodów osiąganych przez mężczyzn jest niższe , gdy żona zarabia więcej od nich samych, niż gdy zarabia mniej (Zhang, 2008). Bez wątpienia pozostaje to w sprzeczności z klasycznymi teoriami ekonomicznymi, gdyż większy dochód żony oznacza większy dochód do dyspozycji rodziny, a więc większą siłę nabywczą, i przez to oczywiście powinien on – zgodnie z założeniem maksymalizacji – generować większą użyteczność. Jako inne przykłady takich zjawisk, już niezwiązane bezpośrednio z wartością pieniędzy czy łamaniem zasady maksymalizowania użyteczności, ale także pozostające w sprzeczności z założeniami klasycznej ekonomii, można podać np. wielokrotne odrzucanie monety jednodolarowej przez obywateli Stanów Zjednoczonych i ich przywiązanie do banknotu o tym nominale (np. Caskey, St. Laurent, 1994), niechęć Brytyjczyków do wprowadzenia monety jednofuntowej (Burgoyne, Routh, Ellis, 1999) czy też skrajnie negatywne reakcje przeciwko wprowadzeniu waluty euro w Wielkiej Brytanii (Jonas, Fritsche, Greenberg, 2005).

ibidem, strony 21-22

RECENZJA REDAKCJI PSYCHOPOMOC

Dobitny refren Maanamu Nic nie oszczędza, sen z oczu spędza, żądza pieniądza w kilku słowach parafrazuje koncepcję koncentracji na sobie i własnych celach jako podstawy psychologicznego znaczenia pieniędzy, zaproponowaną przez dr Agatę Gąsiorowską w publikacji „Psychologiczne znaczenie pieniędzy”. W dziewiętnastu pomysłowych badaniach autorka analizuje egocentryczny model znaczenia pieniędzy, śledząc kolejno ich związek z nasileniem koncentracji na sobie, poziomem samooceny oraz lękiem egzystencjalnym.

W pierwszej części książki autorka przedstawia podstawowe zagadnienia teoretyczne, w tym koncepcję symboliczno-instrumentalnej natury pieniędzy, metody badań sfery symbolicznej oraz teorie wyjaśniające mechanizm ich psychologicznego wpływu. Przegląd podstawowych założeń teorii orientacji samowystarczalnej K. D. Vohs oraz modelu motywacyjnych konsekwencji aktywacji idei pieniędzy W. Baryły sumuje propozycją autorskiej koncepcji koncentracji na sobie, zakładającej związek pomiędzy myśleniem o pieniądzach a wywoływaniem uwagi na własnych celach, niezależności i sprawczości.  

Autorka zwraca uwagę, że nawet w ekonomicznej teorii pochodzenia pieniędzy uwzględniany jest ich wymiar i rola symboliczna, wynikające z podstawowych cech ich posiadania: bycie zaspokojonym, bycie niezależnym, bycie zabezpieczonym. Przytacza także dotychczasową nomenklaturę na oznaczenie różnic indywidualnych w psychologii ekonomicznej oraz omawia szerzej skale postaw i metody badania psychologicznego znaczenia pieniędzy, w tym przedstawia własny inwentarz SPP (Skala Postaw wobec Pieniędzy –  Gąsiorowska 2008a, 2013b, 2013c), odzwierciedlający dwa aspekty postaw wobec pieniędzy (symboliczność i instrumentalność) w korelacji z cechami temperamentu i osobowości. W rezultacie prezentuje cztery stabilne typy postaw i identyfikuje ich cechy charakterystyczne. Niespokojny właściciel (podejście symboliczne, aktywny, niski optymizm)  jest przekonany o władzy płynącej z posiadania pieniędzy, ostrożny w gospodarowaniu nimi, niechętny zobowiązaniom finansowym. Negujący znaczenie pieniędzy (podejście symboliczne, pasywny, niski optymizm, wysoka nieostrożność) uznaje siłę pieniędzy jednocześnie odrzucając je; co ciekawe negujący znaczenie wykazuje najmniejszą awersję ze wszystkich czterech typów do zaciągania zobowiązań finansowych.  Refleksyjny zarządca (podejście instrumentalne, aktywny, wysoki optymizm, niska nieostrożność) to racjonalny buchalter, bez ambicji manipulowania innymi ludźmi za pomocą przewagi finansowej (w odróżnieniu od niespokojnego wielbiciela). Niezaangażowany hedonista (podejście instrumentalne, pasywny, wysoki optymizm) o umiarkowanej i hedonistycznej postawie, używa pieniędzy dla własnej przyjemności nie zastanawiając się nad zarządzaniem nimi. Co więcej - kolejne typy różnią się między sobą jeśli chodzi o cechy temperamentu i osobowości: reprezentanci postawy symbolicznej są wysoko reaktywni emocjonalnie, neurotyczni i nieustępliwi, natomiast instrumentalnej – racjonalni, stabilni emocjonalnie i ugodowi. Interesująca jest propozycja autorki, aby postawy wobec pieniędzy opisywać za pomocą skali nisko- i wysoko symbolicznej (symbolicznej i instrumentalnej) a nie dzielić na pozytywne i negatywne. Rozróżnienie jest o tyle uzasadnione, że w obrębie obydwu postaw można mówić o pasywnym lub aktywnym stylu w zarządzaniu funduszami, co zasadniczo opisuje spektrum postaw wobec pieniędzy. Obserwacje Gąsiorowskiej ciekawie nawiązują do innych teorii o dualnej naturze pieniędzy, m.in. badań S. Lea i P. Webleya (teoria pieniędzy jako narzędzia i narkotyku) oraz R. Belka i M. Wallendorf (teoria sacrum i profanum).

Postawy mierzone skalą SPP-25 (skrócona wersja inwentarza SPP) autorka wykorzystuje jako zmienne moderujące w trzech seriach eksperymentów, których wyniki w skrócie można posumować stwierdzeniem, iż osoby o postawie symbolicznej wobec pieniędzy silniej reagują na myśl o nich i efektywniej wykorzystują w konotacjach emocjonalnych niż reprezentanci postawy instrumentalnej. Pierwsza seria eksperymentów (pięć badań) sprawdza zależności między pieniędzmi a koncentracją na sobie w kontekście dualistycznego modelu funkcjonowania człowieka. Druga seria eksperymentów (osiem badań) sprawdza, czy myślenie o pieniądzach wzmacnia samoocenę, czy wpływa na poczucie własnej wartości i sprawczości, jak wpływa na samoocenę utajoną oraz czy chwilowy spadek samooceny lub poczucia własnej wartości będzie skutkował zwiększonym pragnieniem pieniędzy. Seria trzecia (sześć badań) szuka związku pieniędzy z ich psychologicznymi funkcjami, skupiając się na zjawisku redukcji niepokoju egzystencjalnego. W każdym z przeprowadzonych badań weryfikacja hipotez badawczych potwierdziła intuicję dr Beaty Gąsiorowskiej o mechanizmach wzbudzania myśli o pieniądzach: nawet nieznaczne sygnały związane z reprezentacjami umysłowymi pieniędzy mogą wpływać na nasze zachowanie i podejmowane decyzje, sposób postrzegania siebie i ocenę własnych możliwości. Należy jednak pamiętać, że wpływ ten jest silniejszy u osób przekonanych o ich symbolicznej naturze.  

Wartością dodatkową książki  są bardzo liczne odwołania do najnowszych wyników badań, publikacji oraz artykułów z zakresu psychologii finansowej i społecznej, w tym wskazania bibliograficzne do ponad dziewięćdziesięciu pozycji z ostatniego pięciolecia. Warto sięgnąć do niej jako kompendium aktualnych obserwacji zachowań konsumenckich, chociażby w kontekście przyczyn, przebiegu i konsekwencji kryzysu finansowego i gospodarczego z roku 2008. W obliczu wyników badań przedstawionych w książce (przede wszystkim związku symbolicznego znaczenia pieniędzy z działaniem indukującym wzrost poczucia sprawczości oraz wzmocnionym dążeniem do osiągania celu) można uzasadnić upadek kilku gospodarek światowych, doszukując się źródeł kryzysu nie tylko w niekorzystnych trendach giełd światowych, ale także we wpływie wzbudzania myśli o pieniądzach na osoby podejmujące kluczowe decyzje. Autorka stawia hipotezę, iż subtelny urok pieniądza na tyle potrafił wypaczyć samoocenę graczy giełdowych, maklerów i bankierów, iż poniesieni przekonaniem o własnej mocy i nieomylności podejmowali szereg błędnych decyzji, doprowadzając do największego krachu od czasów wielkiego kryzysu.

Książka będzie ciekawą lekturą dla wszystkich osób zawodowo zajmujących się ekonomią, zarządzaniem czy socjologią, a także inwestorów czy analityków finansowych.  Wnioski z przeprowadzonych eksperymentów wykazują,  że pieniądze i zjawiska z nimi związane wykraczają poza ekonomiczną, transakcyjną funkcję nośnika i przekaźnika wartości, a ich wymiar symboliczny i społeczny jest integralną, ważną częścią życia współczesnego człowieka.  

Newsletter

Zaprenumeruj Newsletter, a otrzymasz na skrzynkę e-mail informacje o nowościach, ofertach specjalnych i promocjach wydawniczych z zakresu psychologii.

Reklama

Go to top
JSN Boot template designed by JoomlaShine.com